The path runs through pine and heather on the German side of the Meinweg, a forest that straddles the border between Dutch Limburg and North Rhine-Westphalia. Twenty years ago I walked it with a pair of trousers in my hand.

Not in my backpack. In my hand. Ready.

Every bend was a threat. Every rustle was a walker. When I thought I saw a figure in the distance, I did what seemed sensible. I stepped behind a tree and pulled the trousers on, hopping on one leg, as fast as I could.

Now picture it from the other side. You are out for a quiet walk. Far ahead, a man leaps behind a tree. Something flails. A moment later he steps out again, flushed, tugging at his waistband.

What do you think he was doing there?

Today I walk the same path differently. Someone comes towards me. I keep walking. I greet them. Ten seconds later I am behind them, and nothing has happened.

The naked man was never the problem. The man behind the tree was.

The gaze

Jean-Paul Sartre describes a famous scene in Being and Nothingness (1943). A man peers through a keyhole. He is absorbed, unselfconscious. Then he hears footsteps in the corridor behind him. In that instant he sees himself as the other would see him. That is shame: not a feeling about yourself, but about yourself-as-seen.

On the path, nobody had seen me. I had seen myself through their eyes in advance. My shame produced exactly the scene it was afraid of.

So here is my claim, as plainly as I can put it. Being naked is hard for most people not because of the body, but because of the gaze. And whoever stops flinching at that gaze has let go of more than a pair of trousers.

It is a big claim. It deserves to be tested.

Living outside yourself

In 1755 Jean-Jacques Rousseau tried to imagine where human unhappiness began. His answer, in the Discourse on the Origin of Inequality, is a scene as well. People gather in front of their huts or around a great tree. They sing, they dance. And they start to look at one another, and to want to be looked at.

From that moment, Rousseau argues, something shifts. There is amour de soi, the plain self-love every creature has: eat, rest, stay alive. And there is amour-propre, a self-regard that only exists in comparison. It needs the eyes of others to know what it is worth.

His conclusion is one of the sharpest sentences in French philosophy:

« Le sauvage vit en lui-même ; l’homme sociable, toujours hors de lui, ne sait vivre que dans l’opinion des autres. »

The savage lives within himself. Social man, always outside himself, can only live in the opinion of others.

Outside himself. That is where I was, behind that tree.

What one is

A century later Arthur Schopenhauer made the diagnosis practical. His Aphorisms on the Wisdom of Life (1851) divide everything a person has into three parts:

1. What one is: character, health, mind.
2. What one has: property and possessions.
3. What one represents: who one is in the minds of others. Honour, rank, reputation.

His argument is simple and merciless. Our happiness depends almost entirely on the first. Yet we organise our lives around the third. The endless brooding over what others will say is, for Schopenhauer, a weakness that weighs on all of us. His advice: act on your own judgement and loosen your grip on the opinion of others.

Read that list again with a body in mind.

Clothes are the first thing we own. They are also the first thing we show. Undress, and you set down what you have and what you represent. What remains is what you are.

Undressed, you are only what you are. That is the terror. And that is the relief.

The philosopher who wanted to be seen

Now the objection, and it comes from Schopenhauer himself.

In 1820 the young lecturer in Berlin scheduled his classes at exactly the same hour as Hegel, the most celebrated philosopher in Germany. Hegel’s hall was full. Schopenhauer’s was nearly empty. He spent decades in bitterness about a world that would not read him. Recognition finally came in his sixties, and it came through this very book.

The man who taught that the opinion of others does not matter longed for it all his life.

This does not refute him. It makes the point sharper. Knowing something is not the same as being it. You can understand in an afternoon that the gaze of strangers has no claim on you. Living that understanding can take twenty years on a forest path.

Strings

It is tempting to look elsewhere for people who never lost what we lost. The Yanomami, who live in the forests on both sides of the border between Brazil and Venezuela, wear almost nothing. Surely they are free of all this?

They are not. And that is what makes them interesting.

Yanomami men tie the foreskin to a cord around the waist. Women wear a thin string around the hips. It covers nothing. Yet it counts as being dressed. When the ethologist Irenäus Eibl-Eibesfeldt asked Yanomami women in the 1970s whether they would give him their waist strings for an ethnographic collection, they refused. Without them, they said, they would feel ashamed.

A string that hides nothing, and still holds all the shame in the world.

Shame is not something the Yanomami lack and we invented. Every culture draws a line. Only the place differs.

The German sociologist Norbert Elias argued in The Civilizing Process (1939) that Europe’s threshold of shame rose over the centuries: what was once ordinary, such as bathing together, was moved behind closed doors. His compatriot Hans Peter Duerr spent five volumes, from 1988 onwards, contradicting him. There was never a shameless age, he argued, not in medieval Europe and not anywhere else. Both may be partly right. The line moves, but it never disappears.

It even runs through my forest. On the Dutch side of the Meinweg, article 430a of the criminal code makes it an offence to be naked in a public place outside an area the municipal council has designated, if that place is “not suitable” for it. Who decides what is suitable? Councils, and in the end judges. On the German side there is no specific ban at all. Nakedness only becomes an offence under section 118 of the Administrative Offences Act when it harasses the public. Exhibitionism is a separate matter, and a criminal one.

One forest. Two countries. Two lines.

The people of merchandise

There is a trap here. When a European writer holds up the Yanomami as innocent people of nature, he turns them into scenery for his own story. Rousseau has been blamed for that image for centuries, though he never used the phrase “noble savage”.

So let a Yanomami speak. In The Falling Sky, published in French in 2010 and written with the anthropologist Bruce Albert, the shaman and spokesman Davi Kopenawa describes the white world as seen from his village. He does not marvel at our clothes. He calls us the people of merchandise: people who lose themselves in what they own and make.

That is Schopenhauer’s second layer, what one has, seen from Watorikɨ. Perhaps we did not so much lose our nakedness. We traded it. For goods, and for an image.

Two words

Dutch, my own language, has two words where English mostly makes do with one.

Bloot is the everyday word. Bare feet are blote voeten. With the naked eye is met het blote oog. Its German cousin bloß has come to mean “merely”, “nothing but”. Naakt is the heavier word. It belongs to the life drawing class, the photograph, the naked truth.

Art historians fought over the English pair. In The Nude (1956), Kenneth Clark called the naked body huddled and defenceless, a body deprived of its clothes. The nude, by contrast, was the balanced, confident body of art. Sixteen years later John Berger turned this around in Ways of Seeing. To be naked, he wrote, is to be oneself. To be nude is to be on display for someone else, seen without being recognised.

I will use my own words, and I will say so openly. Their meaning here is mine, not the dictionary’s.

Naked is the body that lets the other’s opinion in. It is vulnerable, waiting for a verdict, often sexualised by the eye that looks at it.

Bare is the body that steps into life without clothes and without apology. With every scar and fold. Nothing is wrong. It is healthy. It is allowed to exist.

Naked, you are for someone else. Bare, you are for yourself.

The rider

Once, on a bridle path, a woman on horseback came round the bend. I stepped aside to let her pass, as you do for a horse. She was German. She looked surprised. I greeted her. She smiled, said something about the weather being just right for it, and rode on.

That was all. A naked man, a woman on a horse, one remark about the weather.

Not every encounter goes like that. I have argued with walkers who called me the worst thing you can call a person. It would be easy to say that people who react like that are only reacting to themselves. That their fear says more about them than about me.

It is too easy. A woman alone in a forest who meets a naked man cannot know, in the first second, who he is. Exhibitionists exist. That is why German law treats exhibitionism as a crime, separate from mere nakedness. Her fear has grounds. It is not just her frame of reference.

Naked that asks, naked that gives

The exhibitionist is the purest form of naked. He needs the other. He needs the shock, the look, the reaction. Without it there is nothing.

The bare walker wants nothing from anyone. He steps aside and says good morning.

Because the other cannot see the difference at once, it is my behaviour that has to show it. Step aside for the horse. Greet. Walk on.

A bare person is only a bare person. But you have to show it, not say it.

This is where my first idea fell apart, and a better one took its place. I used to think bare meant indifferent: beyond caring what anyone thinks. But that is where Schopenhauer ended up, and it was not freedom. It was a man alone with his poodles, despising the world.

Love, friendship, intimacy: they all ask you to let someone in. To be naked, in my sense, with another person. Vulnerability is not the enemy. The question is which kind.

There is a naked that asks: what do you think of me? It waits for approval. It is afraid.

And there is a naked that gives. It lets the other in, not to be judged, but to share.

Naked that asks, frightens. Naked that gives, frees.

You do not reach bare by avoiding vulnerability. You reach it by going through it.

Not my task

The oldest version of this thought is almost two thousand years old. Epictetus, a Greek who had been born a slave, opens his Handbook with one distinction. Some things are up to us: our judgements, our intentions, our actions. Other things are not: our body, our possessions, our reputation. Whoever confuses the two will be unhappy.

Schopenhauer’s third layer is that same line, drawn again.

How I walk that path is my task. How the other reacts is theirs. If someone recoils, that is their road, not my failure. I offer. I demand nothing.

The freedom is not that their look no longer touches you. The freedom is that their look no longer decides who you are.

Here I owe the reader an honest admission. I am not entirely there. Rejection still costs me something. Not pain, exactly. Something more like regret on the other’s behalf. So much energy spent on a body that harms no one. Such a waste.

After twenty years I feel completely at ease bare. And still, now and then, I catch that sigh.

I am almost there. Almost.

Tout nu

In 1580 Michel de Montaigne published the first books of his Essays. In a short note to the reader he explains what he is doing: painting himself, his flaws included. And he adds:

« Que si j’eusse été entre ces nations qu’on dit vivre encore sous la douce liberté des premières lois de nature, je t’assure que je m’y fusse très volontiers peint tout entier, et tout nu. »

Had I lived among those peoples who are said still to dwell in the sweet freedom of nature’s first laws, I assure you I would very gladly have painted myself whole, and wholly naked.

Montaigne was not talking about his body. He did not have to. He understood that the real undressing is not of the body. It is the moment you stop arranging yourself for someone else’s eyes.

The body is simply where that moment becomes visible. On a forest path, with nothing to hide behind except a tree you no longer need.

I used to think being bare was a summit, the philosophical high point of a life. I no longer believe that. Bare is not the top of the mountain. It is the ground. The place from which you can finally be naked with others without being afraid.

So I will end where every honest essay should: with a question I cannot answer for you.

Who do you get dressed for?

Le sentier traverse les pins et la bruyère, côté allemand du Meinweg, une forêt à cheval sur la frontière entre le Limbourg néerlandais et la Rhénanie-du-Nord-Westphalie. Il y a vingt ans, je le parcourais un pantalon à la main.

Pas dans mon sac. À la main. Prêt.

Chaque virage était une menace. Chaque bruissement, un promeneur. Quand je croyais apercevoir une silhouette au loin, je faisais ce qui me semblait raisonnable. Je me glissais derrière un arbre et j’enfilais mon pantalon à toute vitesse, en sautillant sur une jambe.

Imaginez maintenant la scène de l’autre côté. Vous vous promenez tranquillement. Loin devant, un homme bondit derrière un arbre. Quelque chose s’agite. Un instant plus tard, il ressort, rouge, en tirant sur sa ceinture.

À votre avis, que faisait-il là ?

Aujourd’hui, je parcours le même sentier autrement. Quelqu’un vient vers moi. Je continue de marcher. Je salue. Dix secondes plus tard, il est derrière moi, et rien ne s’est passé.

Le problème n’a jamais été l’homme nu. C’était l’homme derrière l’arbre.

Le regard

Jean-Paul Sartre décrit une scène célèbre dans L’Être et le néant (1943). Un homme regarde par le trou d’une serrure. Il est absorbé, il s’oublie. Puis il entend des pas dans le couloir. À cet instant, il se voit tel que l’autre le voit. Pour Sartre, la honte est honte de soi devant autrui : non pas un sentiment sur soi, mais sur soi-en-tant-que-vu.

Sur le sentier, personne ne m’avait vu. Je m’étais vu moi-même, à l’avance, par leurs yeux. Ma honte fabriquait exactement la scène qu’elle redoutait.

Voici donc ma thèse, aussi simplement que possible. Être nu est difficile pour la plupart des gens, non à cause du corps, mais à cause du regard. Et celui qui ne tressaille plus sous ce regard s’est délesté de bien plus qu’un pantalon.

C’est une affirmation ambitieuse. Elle mérite d’être mise à l’épreuve.

Vivre hors de soi

En 1755, Jean-Jacques Rousseau tente d’imaginer où commence le malheur des hommes. Sa réponse, dans le Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité, est elle aussi une scène. Des gens se rassemblent devant les cabanes ou autour d’un grand arbre. Ils chantent, ils dansent. Et chacun commence à regarder les autres, et à vouloir être regardé soi-même.

À partir de là, dit Rousseau, quelque chose bascule. Il y a l’amour de soi, ce souci de soi qu’a toute créature : manger, se reposer, rester en vie. Et il y a l’amour-propre, qui n’existe que dans la comparaison. Il a besoin des yeux des autres pour savoir ce qu’il vaut.

Sa conclusion compte parmi les phrases les plus aiguës de la philosophie française :

« Le sauvage vit en lui-même ; l’homme sociable, toujours hors de lui, ne sait vivre que dans l’opinion des autres. »

Hors de lui. C’est exactement là que j’étais, derrière cet arbre.

Ce que l’on est

Un siècle plus tard, Arthur Schopenhauer rend le diagnostic pratique. Ses Aphorismes sur la sagesse dans la vie (1851) divisent tout ce qu’un être humain possède en trois parts :

1. Ce que l’on est : le caractère, la santé, l’esprit.
2. Ce que l’on a : la propriété, les biens.
3. Ce que l’on représente : ce que l’on est dans l’esprit des autres. L’honneur, le rang, la réputation.

Son argument est simple et impitoyable. Notre bonheur dépend presque entièrement de la première part. Pourtant, nous organisons notre vie autour de la troisième. La rumination sans fin sur ce que diront les autres est, pour Schopenhauer, une faiblesse qui pèse sur nous tous. Son conseil : agir selon son propre jugement et desserrer l’emprise de l’opinion d’autrui.

Relisez cette liste en pensant à un corps.

Les vêtements sont la première chose que nous possédons. Ce sont aussi la première chose que nous montrons. Déshabillez-vous, et vous déposez ce que vous avez et ce que vous représentez. Il reste ce que vous êtes.

Dévêtu, on n’est plus que ce que l’on est. C’est la terreur. Et c’est le soulagement.

Le philosophe qui voulait être vu

Voici l’objection, et elle vient de Schopenhauer lui-même.

En 1820, le jeune enseignant berlinois place ses cours exactement à la même heure que ceux de Hegel, le philosophe le plus célèbre d’Allemagne. L’amphithéâtre de Hegel est plein. Celui de Schopenhauer, presque vide. Il passera des décennies dans l’amertume, face à un monde qui refuse de le lire. La reconnaissance arrive enfin quand il a plus de soixante ans, et elle arrive précisément par ce livre-là.

L’homme qui enseignait que l’opinion des autres ne compte pas l’a désirée toute sa vie.

Cela ne le réfute pas. Cela rend le propos plus tranchant. Savoir une chose n’est pas l’être. On peut comprendre en un après-midi que le regard d’inconnus n’a aucun droit sur soi. Vivre cette compréhension peut prendre vingt ans sur un sentier forestier.

Ficelles

Il est tentant de chercher ailleurs des gens qui n’auraient jamais perdu ce que nous avons perdu. Les Yanomami, qui vivent dans les forêts de part et d’autre de la frontière entre le Brésil et le Venezuela, ne portent presque rien. Ils seraient donc libres de tout cela ?

Non. Et c’est justement ce qui les rend intéressants.

Les hommes yanomami attachent leur prépuce à une cordelette nouée autour de la taille. Les femmes portent une fine ficelle autour des hanches. Elle ne couvre rien. Pourtant, elle compte comme un vêtement. Dans les années 1970, l’éthologue Irenäus Eibl-Eibesfeldt demanda à des femmes yanomami si elles accepteraient de lui céder leur ficelle pour une collection ethnographique. Elles refusèrent. Sans elle, dirent-elles, elles auraient honte.

Une ficelle qui ne cache rien, et qui porte pourtant toute la honte du monde.

La honte n’est pas une chose que les Yanomami ignoreraient et que nous aurions inventée. Chaque culture trace une ligne. Seul l’emplacement change.

Le sociologue allemand Norbert Elias soutenait dans Le Processus de civilisation (1939) que le seuil de la pudeur s’était élevé en Europe au fil des siècles : ce qui était ordinaire, comme se baigner ensemble, a été repoussé derrière des portes closes. Son compatriote Hans Peter Duerr a consacré cinq volumes, à partir de 1988, à le contredire. Il n’y a jamais eu d’âge sans pudeur, affirmait-il, ni dans l’Europe médiévale ni ailleurs. Tous deux ont peut-être en partie raison. La ligne se déplace, mais elle ne disparaît jamais.

Elle traverse même ma forêt. Côté néerlandais du Meinweg, l’article 430a du code pénal punit le fait d’être nu dans un lieu public situé hors d’une zone désignée par le conseil municipal, si ce lieu « ne convient pas » à la nudité. Qui décide de ce qui convient ? Les communes et, en dernier ressort, les juges. Côté allemand, il n’existe aucune interdiction spécifique. La nudité ne devient une infraction, au titre de l’article 118 de la loi sur les contraventions administratives, que lorsqu’elle importune le public. L’exhibitionnisme relève d’une tout autre affaire, pénale celle-là.

Une forêt. Deux pays. Deux lignes.

Le peuple de la marchandise

Il y a ici un piège. Lorsqu’un écrivain européen présente les Yanomami comme des êtres innocents de la nature, il en fait le décor de sa propre histoire. On reproche cette image à Rousseau depuis des siècles, alors qu’il n’a jamais employé l’expression « bon sauvage ».

Laissons donc parler un Yanomami. Dans La Chute du ciel (2010), écrit avec l’anthropologue Bruce Albert, le chaman et porte-parole Davi Kopenawa décrit le monde des Blancs vu depuis son village. Nos vêtements ne l’émerveillent pas. Il nous appelle le peuple de la marchandise : des gens qui se perdent dans ce qu’ils possèdent et fabriquent.

C’est la deuxième part de Schopenhauer, ce que l’on a, vue depuis Watorikɨ. Peut-être n’avons-nous pas tant perdu notre nudité que nous l’avons échangée. Contre des biens, et contre une image.

Deux mots

Le français n’a qu’un mot : nu. Tout au plus distingue-t-il l’état d’être nu et le nu, le genre artistique. Ma langue, le néerlandais, en a deux.

Bloot est le mot de tous les jours. Des pieds nus se disent blote voeten ; à l’œil nu, met het blote oog. Son cousin allemand bloß a fini par signifier « seulement », « rien de plus ». Naakt est le mot plus lourd. Il appartient à l’atelier de modèle vivant, à la photographie, à la vérité toute nue.

Les historiens de l’art se sont disputé la même paire de mots en anglais. Dans The Nude (1956), Kenneth Clark voyait dans le corps naked un corps recroquevillé et sans défense, privé de ses vêtements ; le nude était au contraire le corps équilibré et assuré de l’art. Seize ans plus tard, John Berger renverse tout dans Ways of Seeing. Être naked, c’est être soi-même. Être nude, c’est être exposé pour quelqu’un d’autre, vu sans être reconnu.

J’emploierai les mots néerlandais, et je le dis franchement : leur sens ici est le mien, pas celui du dictionnaire.

Naakt, c’est le corps qui laisse entrer l’opinion de l’autre. Vulnérable, en attente d’un verdict, souvent sexualisé par l’œil qui le regarde.

Bloot, c’est le corps qui entre dans la vie sans vêtements et sans s’excuser. Avec chaque cicatrice et chaque pli. Il n’y a rien de mal. C’est sain. Il a le droit d’exister.

Naakt, on l’est pour un autre. Bloot, on l’est pour soi.

La cavalière

Un jour, sur un chemin cavalier, une femme à cheval a surgi au détour d’un virage. Je me suis écarté pour la laisser passer, comme on le fait pour un cheval. Elle était allemande. Elle a paru surprise. Je l’ai saluée. Elle a souri, a glissé un mot sur le temps qui s’y prêtait bien, et a poursuivi sa route.

C’est tout. Un homme nu, une femme à cheval, une remarque sur la météo.

Toutes les rencontres ne se passent pas ainsi. Je me suis disputé avec des promeneurs qui m’ont traité de la pire chose qu’on puisse dire d’un homme. Il serait facile d’affirmer que ceux qui réagissent ainsi ne réagissent qu’à eux-mêmes. Que leur peur en dit plus sur eux que sur moi.

C’est trop facile. Une femme seule en forêt qui croise un homme nu ne peut pas savoir, dans la première seconde, qui il est. Les exhibitionnistes existent. C’est pourquoi le droit allemand traite l’exhibitionnisme comme un délit, distinct de la simple nudité. Sa peur a des raisons. Ce n’est pas seulement son cadre de référence.

Le nu qui demande, le nu qui donne

L’exhibitionniste est la forme la plus pure du naakt. Il a besoin de l’autre. Il a besoin du choc, du regard, de la réaction. Sans elle, il n’y a rien.

Le marcheur bloot n’attend rien de personne. Il s’écarte et dit bonjour.

Comme l’autre ne peut pas voir la différence tout de suite, c’est mon comportement qui doit la montrer. S’écarter pour le cheval. Saluer. Continuer sa route.

Un être nu n’est qu’un être nu. Mais cela, il faut le montrer, pas le dire.

C’est ici que ma première idée s’est effondrée, et qu’une meilleure a pris sa place. Je croyais que bloot voulait dire indifférent : au-delà de ce que pensent les autres. Mais c’est là qu’a fini Schopenhauer, et ce n’était pas la liberté. C’était un homme seul avec ses caniches, méprisant le monde.

L’amour, l’amitié, l’intimité : tous demandent de laisser entrer quelqu’un. D’être naakt, au sens où je l’entends, avec un autre. La vulnérabilité n’est pas l’ennemie. La question est de savoir laquelle.

Il y a un nu qui demande : que penses-tu de moi ? Il attend une approbation. Il a peur.

Et il y a un nu qui donne. Il laisse entrer l’autre, non pour être jugé, mais pour partager.

Le nu qui demande fait peur. Le nu qui donne libère.

On n’atteint pas bloot en évitant la vulnérabilité. On l’atteint en la traversant.

Ce qui ne dépend pas de moi

La version la plus ancienne de cette pensée a presque deux mille ans. Épictète, un Grec né esclave, ouvre son Manuel sur une seule distinction : il y a ce qui dépend de nous, et ce qui n’en dépend pas. Nos jugements, nos intentions, nos actes dépendent de nous. Notre corps, nos biens, notre réputation, non. Qui confond les deux sera malheureux.

La troisième part de Schopenhauer, c’est cette même ligne, tracée à nouveau.

Ma façon de marcher sur ce sentier dépend de moi. La réaction de l’autre dépend de lui. Si quelqu’un recule, c’est son chemin, pas mon échec. J’offre. Je n’exige rien.

La liberté, ce n’est pas que leur regard ne vous touche plus. C’est que leur regard ne décide plus de qui vous êtes.

Ici, je dois au lecteur un aveu. Je n’y suis pas tout à fait. Le rejet me coûte encore quelque chose. Pas de la douleur, à proprement parler. Plutôt une sorte de regret au nom de l’autre. Tant d’énergie dépensée contre un corps qui ne fait de mal à personne. Quel gâchis.

Après vingt ans, je me sens entièrement à l’aise bloot. Et pourtant, de temps à autre, ce soupir me rattrape.

J’y suis presque. Presque.

Tout nu

En 1580, Michel de Montaigne publie les premiers livres de ses Essais. Dans un bref avis au lecteur, il explique ce qu’il fait : se peindre lui-même, défauts compris. Et il ajoute :

« Que si j’eusse été entre ces nations qu’on dit vivre encore sous la douce liberté des premières lois de nature, je t’assure que je m’y fusse très volontiers peint tout entier, et tout nu. »

Montaigne ne parlait pas de son corps. Il n’en avait pas besoin. Il avait compris que le vrai déshabillage n’est pas celui du corps. C’est le moment où l’on cesse de s’arranger pour les yeux d’un autre.

Le corps est simplement l’endroit où ce moment devient visible. Sur un sentier forestier, sans rien derrière quoi se cacher, sinon un arbre dont on n’a plus besoin.

Je croyais autrefois qu’être bloot était un sommet, l’apogée philosophique d’une vie. Je ne le crois plus. Bloot n’est pas le sommet de la montagne. C’est le sol. L’endroit d’où l’on peut enfin être naakt avec les autres sans avoir peur.

Je finirai donc comme devrait finir tout essai honnête : par une question à laquelle je ne peux pas répondre à votre place.

Pour qui vous habillez-vous ?

Het pad loopt door dennen en heide, aan de Duitse kant van de Meinweg, een bos dat over de grens tussen Limburg en Noordrijn-Westfalen ligt. Twintig jaar geleden liep ik er met een broek in mijn hand.

Niet in mijn rugzak. In mijn hand. Klaar.

Elke bocht was een dreiging. Elk geritsel een wandelaar. Als ik in de verte iemand meende te zien, deed ik wat me verstandig leek. Ik stapte achter een boom en trok mijn broek aan, hinkend op één been, zo snel als ik kon.

Kijk nu eens van de andere kant. U maakt een rustige wandeling. Ver voor u springt een man achter een boom. Er zwaait iets heen en weer. Even later komt hij weer tevoorschijn, rood aangelopen, sjorrend aan zijn broeksband.

Wat denkt u dat hij daar deed?

Vandaag loop ik hetzelfde pad anders. Er komt iemand aan. Ik loop door. Ik groet. Tien seconden later is hij achter me, en er is niets gebeurd.

De blote man was nooit het probleem. De man achter de boom wel.

De blik

Jean-Paul Sartre beschrijft in L’Être et le néant (1943) een beroemde scène. Een man kijkt door een sleutelgat. Hij gaat er helemaal in op, hij vergeet zichzelf. Dan hoort hij voetstappen in de gang. Op dat moment ziet hij zichzelf zoals de ander hem ziet. Dat is schaamte: geen gevoel over jezelf, maar over jezelf-zoals-je-gezien-wordt.

Op het pad had niemand me gezien. Ik had mezelf bij voorbaat al door hun ogen bekeken. Mijn schaamte maakte precies de scène waar ze bang voor was.

Dit is dus mijn stelling, zo eenvoudig als ik haar kan zeggen. Bloot zijn is voor de meeste mensen moeilijk, niet door het lichaam, maar door de blik. En wie niet meer terugdeinst voor die blik, heeft meer losgelaten dan een broek.

Dat is een grote bewering. Ze verdient een toets.

Buiten jezelf leven

In 1755 probeerde Jean-Jacques Rousseau zich voor te stellen waar het ongeluk van de mens begon. Zijn antwoord, in het Vertoog over de oorsprong van de ongelijkheid, is ook een scène. Mensen komen samen voor hun hutten of rond een grote boom. Ze zingen, ze dansen. En ze beginnen naar elkaar te kijken, en willen zelf bekeken worden.

Vanaf dat moment, zegt Rousseau, kantelt er iets. Er is amour de soi, de gewone zelfliefde die elk schepsel heeft: eten, rusten, in leven blijven. En er is amour-propre, een eigenliefde die alleen bestaat in vergelijking. Die heeft de ogen van anderen nodig om te weten wat ze waard is.

Zijn conclusie is een van de scherpste zinnen uit de Franse filosofie:

« Le sauvage vit en lui-même ; l’homme sociable, toujours hors de lui, ne sait vivre que dans l’opinion des autres. »

De wilde leeft in zichzelf. De maatschappelijke mens, altijd buiten zichzelf, kan alleen leven in de mening van anderen.

Buiten zichzelf. Daar was ik, achter die boom.

Wat je bent

Een eeuw later maakte Arthur Schopenhauer de diagnose praktisch. Zijn Aphorismen zur Lebensweisheit (1851) verdelen alles wat een mens heeft in drie delen:

1. Wat je bent: karakter, gezondheid, geest.
2. Wat je hebt: eigendom en bezit.
3. Wat je voorstelt: wie je bent in het hoofd van anderen. Eer, rang, aanzien.

Zijn redenering is eenvoudig en genadeloos. Ons geluk hangt bijna helemaal af van het eerste deel. Toch richten we ons leven in op het derde. Het eindeloze gepieker over wat anderen zullen zeggen, is voor Schopenhauer een zwakte die op ons allemaal drukt. Zijn advies: handel naar je eigen oordeel en maak je los uit de greep van andermans mening.

Lees dat lijstje nog eens, met een lichaam in gedachten.

Kleren zijn het eerste wat we bezitten. Ze zijn ook het eerste wat we laten zien. Kleed je uit, en je legt neer wat je hebt en wat je voorstelt. Wat overblijft, is wat je bent.

Uitgekleed ben je alleen nog wat je bent. Dat is de schrik. En dat is de opluchting.

De filosoof die gezien wilde worden

Nu de tegenwerping, en die komt van Schopenhauer zelf.

In 1820 plande de jonge docent in Berlijn zijn colleges op precies hetzelfde uur als die van Hegel, de beroemdste filosoof van Duitsland. De zaal van Hegel zat vol. Die van Schopenhauer was vrijwel leeg. Hij bleef decennialang verbitterd over een wereld die hem niet wilde lezen. De erkenning kwam pas toen hij in de zestig was, en ze kwam juist via dit boek.

De man die leerde dat andermans mening er niet toe doet, heeft er zijn hele leven naar verlangd.

Dat weerlegt hem niet. Het maakt het punt scherper. Iets weten is niet hetzelfde als het zijn. Je kunt in één middag begrijpen dat de blik van vreemden geen recht op je heeft. Dat inzicht leven kan twintig jaar duren, op een bospad.

Koorden

Het is verleidelijk om elders te zoeken naar mensen die nooit kwijtraakten wat wij kwijtraakten. De Yanomami, die in de bossen aan weerszijden van de grens tussen Brazilië en Venezuela wonen, dragen bijna niets. Zijn zij dan vrij van dit alles?

Nee. En juist dat maakt ze interessant.

Yanomami-mannen binden hun voorhuid op aan een koord om het middel. Vrouwen dragen een dun koordje om de heupen. Het bedekt niets. Toch geldt het als gekleed zijn. Toen de etholoog Irenäus Eibl-Eibesfeldt in de jaren zeventig Yanomami-vrouwen vroeg of ze hun koordje wilden afstaan voor een etnografische collectie, weigerden ze. Zonder koordje, zeiden ze, zouden ze zich schamen.

Een koordje dat niets verbergt, en toch alle schaamte van de wereld draagt.

Schaamte is niet iets wat de Yanomami missen en wij hebben uitgevonden. Elke cultuur trekt een grens. Alleen de plek verschilt.

De Duitse socioloog Norbert Elias betoogde in Het civilisatieproces (1939) dat de Europese schaamtegrens door de eeuwen heen opschoof: wat eerst gewoon was, zoals samen baden, verdween achter gesloten deuren. Zijn landgenoot Hans Peter Duerr schreef vanaf 1988 vijf delen om hem tegen te spreken. Een tijd zonder schaamte heeft nooit bestaan, stelde hij, niet in het middeleeuwse Europa en nergens anders. Misschien hebben ze allebei deels gelijk. De lijn verschuift, maar ze verdwijnt nooit.

Ze loopt zelfs door mijn bos. Aan de Nederlandse kant van de Meinweg is het volgens artikel 430a van het Wetboek van Strafrecht strafbaar om bloot te zijn op een openbare plek buiten een door de gemeenteraad aangewezen terrein, als die plek er ‘niet geschikt’ voor is. Wie bepaalt wat geschikt is? De gemeente, en uiteindelijk de rechter. Aan de Duitse kant bestaat geen specifiek verbod. Naaktheid wordt daar pas een overtreding, volgens paragraaf 118 van de wet op de ordeovertredingen, als ze het publiek lastigvalt. Exhibitionisme is een andere zaak, en wel een strafbare.

Eén bos. Twee landen. Twee lijnen.

Het volk van de koopwaar

Hier ligt een valkuil. Als een Europese schrijver de Yanomami opvoert als onschuldige natuurmensen, maakt hij van hen het decor van zijn eigen verhaal. Rousseau krijgt dat beeld al eeuwen verweten, al heeft hij de uitdrukking ‘edele wilde’ nooit gebruikt.

Laat dus een Yanomami aan het woord. In La Chute du ciel (2010), geschreven met de antropoloog Bruce Albert, beschrijft de sjamaan en woordvoerder Davi Kopenawa de wereld van de witte mensen, gezien vanuit zijn dorp. Onze kleren maken geen indruk op hem. Hij noemt ons het volk van de koopwaar: mensen die zich verliezen in wat ze bezitten en maken.

Dat is Schopenhauers tweede laag, wat je hebt, gezien vanuit Watorikɨ. Misschien zijn we onze naaktheid niet zozeer kwijtgeraakt. We hebben haar geruild. Tegen spullen, en tegen een beeld.

Twee woorden

Het Nederlands heeft twee woorden waar het Frans er maar één kent. In het dagelijks leven lopen ze door elkaar. Toch klinken ze anders.

Bloot is het alledaagse woord. Blote voeten, met het blote oog, een blootje. Het Duitse verwante bloß is gaan betekenen: ‘alleen maar’, ‘niets meer dan’. Naakt is zwaarder. Het hoort bij het naaktmodel, de naaktfoto, de naakte waarheid.

Kunsthistorici hebben om hetzelfde paar gevochten, in het Engels. In The Nude (1956) noemde Kenneth Clark het naked lichaam ineengedoken en weerloos, een lichaam dat zijn kleren kwijt is. De nude was juist het evenwichtige, zelfverzekerde lichaam uit de kunst. Zestien jaar later draaide John Berger dat om in Ways of Seeing. Naked zijn, schreef hij, is jezelf zijn. Nude zijn is tentoongesteld worden voor een ander, gezien worden zonder herkend te worden.

Ik gebruik de woorden hier op mijn eigen manier, en dat zeg ik er eerlijk bij. De betekenis is de mijne, niet die van het woordenboek.

Naakt is het lichaam dat de mening van de ander binnenlaat. Kwetsbaar, wachtend op een oordeel, vaak geseksualiseerd door het oog dat ernaar kijkt.

Bloot is het lichaam dat zonder kleren en zonder excuus het leven in stapt. Met elk litteken en elke plooi. Er is niets mis. Het is gezond. Het mag er zijn.

Naakt ben je voor een ander. Bloot ben je voor jezelf.

De ruiter

Op een keer kwam op een ruiterpad een vrouw te paard de bocht om. Ik ging aan de kant om haar te laten passeren, zoals je dat doet voor een paard. Ze was Duits. Ze keek verbaasd. Ik groette. Ze glimlachte, zei iets over het weer, dat er wel naar was, en reed verder.

Dat was alles. Een blote man, een vrouw op een paard, één opmerking over het weer.

Niet elke ontmoeting gaat zo. Ik heb discussies gehad met wandelaars die me uitmaakten voor het ergste wat je iemand kunt noemen. Het zou makkelijk zijn om te zeggen dat wie zo reageert, eigenlijk op zichzelf reageert. Dat hun angst meer over hen zegt dan over mij.

Dat is te makkelijk. Een vrouw die alleen in het bos een blote man tegenkomt, kan in de eerste seconde niet weten wie hij is. Exhibitionisten bestaan. Daarom behandelt het Duitse recht exhibitionisme als een misdrijf, los van gewone naaktheid. Haar angst heeft grond. Het is niet alleen haar referentiekader.

Naakt dat vraagt, naakt dat geeft

De exhibitionist is de zuiverste vorm van naakt. Hij heeft de ander nodig. Hij heeft de schrik nodig, de blik, de reactie. Zonder die reactie is er niets.

De blote wandelaar wil niets van wie dan ook. Hij gaat aan de kant en zegt goedemorgen.

Omdat de ander het verschil niet meteen kan zien, moet mijn gedrag het laten zien. Aan de kant voor het paard. Groeten. Doorlopen.

Een bloot mens is maar een bloot mens. Maar dat moet je laten zien, niet zeggen.

Hier viel mijn eerste idee uit elkaar, en kwam er een beter voor in de plaats. Ik dacht dat bloot betekende: onverschillig, voorbij wat anderen ervan vinden. Maar daar eindigde Schopenhauer, en dat was geen vrijheid. Dat was een man alleen met zijn poedels, die de wereld verachtte.

Liefde, vriendschap, intimiteit: ze vragen allemaal dat je iemand binnenlaat. Dat je, in mijn betekenis, naakt bent met een ander. Kwetsbaarheid is niet de vijand. De vraag is welke kwetsbaarheid.

Er is een naakt dat vraagt: wat vind jij van mij? Het wacht op goedkeuring. Het is bang.

En er is een naakt dat geeft. Het laat de ander binnen, niet om beoordeeld te worden, maar om te delen.

Naakt dat vraagt, maakt bang. Naakt dat geeft, maakt vrij.

Je komt niet bij bloot door kwetsbaarheid te vermijden. Je komt er door er doorheen te gaan.

Niet mijn taak

De oudste versie van deze gedachte is bijna tweeduizend jaar oud. Epictetus, een Griek die als slaaf was geboren, opent zijn Handboekje met één onderscheid. Sommige dingen liggen in onze macht: ons oordeel, onze bedoelingen, ons handelen. Andere niet: ons lichaam, ons bezit, onze reputatie. Wie die twee door elkaar haalt, wordt ongelukkig.

Schopenhauers derde laag is diezelfde lijn, opnieuw getrokken.

Hoe ik over dat pad loop, is mijn taak. Hoe de ander reageert, is de zijne. Als iemand terugschrikt, is dat zijn weg, niet mijn falen. Ik bied aan. Ik eis niets.

De vrijheid is niet dat hun blik je niet meer raakt. De vrijheid is dat hun blik niet meer bepaalt wie je bent.

Hier ben ik de lezer een eerlijke bekentenis schuldig. Ik ben er nog niet helemaal. Afwijzing kost me nog steeds iets. Geen pijn, eigenlijk. Eerder een soort spijt namens de ander. Zoveel energie, gestoken in een lichaam dat niemand kwaad doet. Wat een verspilling.

Na twintig jaar voel ik me volkomen op mijn gemak als ik bloot ben. En toch betrap ik mezelf af en toe op die zucht.

Ik ben er bijna. Bijna.

Tout nu

In 1580 publiceerde Michel de Montaigne de eerste boeken van zijn Essais. In een kort woord aan de lezer legt hij uit wat hij doet: zichzelf schilderen, met zijn gebreken. En hij voegt eraan toe:

« Que si j’eusse été entre ces nations qu’on dit vivre encore sous la douce liberté des premières lois de nature, je t’assure que je m’y fusse très volontiers peint tout entier, et tout nu. »

Had ik geleefd onder de volken van wie men zegt dat ze nog in de zoete vrijheid van de eerste natuurwetten leven, dan had ik mezelf daar, dat verzeker ik je, heel graag helemaal geschilderd, en helemaal naakt.

Montaigne had het niet over zijn lichaam. Dat hoefde ook niet. Hij begreep dat het echte uitkleden niet dat van het lichaam is. Het is het moment waarop je ophoudt jezelf te schikken voor de ogen van een ander.

Het lichaam is alleen de plek waar dat moment zichtbaar wordt. Op een bospad, met niets om je achter te verstoppen, behalve een boom die je niet meer nodig hebt.

Vroeger dacht ik dat bloot zijn een top was, het filosofische hoogtepunt van een leven. Dat geloof ik niet meer. Bloot is niet de top van de berg. Het is de grond. De plek vanwaar je eindelijk naakt kunt zijn met anderen, zonder angst.

Dus eindig ik zoals elk eerlijk essay zou moeten eindigen: met een vraag die ik niet voor u kan beantwoorden.

Voor wie kleedt u zich eigenlijk aan?